Cách chế biến dược liệu

Cách chế biến dược liệu làm thuốc Đông y từ A đến Z 

Thuốc Đông y hiện nay đang trở thành xu hướng được nhiều người hướng tới bởi sự lành tính và tác dụng mà nó đem lại. Cách chế biến dược liệu khá phức tạp và quá trình này mất nhiều công sức. Tùy vào từng loại thảo dược, từng cách chữa bệnh mà có những cách chế biến khác nhau như phơi khô sao vàng hạ thổ rồi sắc lấy nước uống, hoặc chế biến thành dạng viên hoàn,... Bài viết dưới đây chúng tôi xin giới thiệu đến bà con, cách chế biến dược liệu làm thuốc Đông y từ A đến Z. Bà con hãy cùng theo dõi nhé!

Cách chế biến dược liệu

1. Mục đích của việc chế biến dược liệu

- Chế biến dược liệu giúp làm tăng thời gian bảo quản, tránh mối mọt, mốc, làm khô thuốc, giảm độ ẩm. Giúp làm thay đổi tính chất của một số thành phần hóa học dễ gây nấm mốc, quá trình này giúp làm ổn định thuốc và tạo ra lớp bảo vệ.

- Tăng khả năng trị bệnh của một số loại thuốc bằng cách chế biến với một số nguyên liệu.

- Giúp tạo ra các tác dụng trị bệnh mới của dược liệu.

- Thay đổi tác dụng của thuốc bằng cách thay đổi tính vị của thuốc.

- Chế biến dược liệu giúp làm giảm những tác dụng phụ không mong muốn, giảm độc tính của vị thuốc. Ví dụ, muốn làm giảm tác dụng phụ của hà thủ ô đỏ gây ra táo bón, đại tiện nhiều của 2 chất antranoid và tannin thì ngâm hà thủ ô với nước vo gạo sẽ giảm được 2 chất này.

- Giúp ổn định tác dụng của thuốc, quá trình chế biến sao vàng, sấy khô giúp làm giảm độ ẩm của thuốc. Từ đó tránh được sự phân hủy thành phần hoạt chất.

- Thuận tiện cho việc sử dụng khi phân chia thuốc thành các kích thước phù hợp.

- Làm giảm tính bền vững cơ học, tăng khả năng giải phóng các hoạt chất. Vì thế mà có thể làm tăng hiệu lực của thuốc.

2. Trồng dược liệu

Tùy từng loại cây thuốc khác nhau sẽ có những cách trồng và nuôi dưỡng khác nhau.

- Trồng đúng thời điểm sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất. Có những cây trồng vào mùa xuân, có cây lại phù hợp trồng vào mùa hè thu,... nếu cây dược liệu trồng sai thời vụ thì kết quả thu hoạch sẽ bị kém đi.

- Cách chăm sóc, nuôi dưỡng phù hợp sẽ giúp cho cây sinh trưởng tốt, và thu hoạch đạt năng suất cao nhất.

3. Thu hái

chế biến dược liệu

3.1. Thu hái dược liệu cần thực hiện theo nguyên tắc 3 đúng

- Nguyên tắc 1: Đúng dược liệu: Dược liệu khi thu hái cần đúng tên, đúng loài thuốc. Do trong thực tế có nhiều dược liệu khác nhau nhưng tên gọi có thể giống nhau, hoặc cùng một dược liệu lại có tên gọi khác nhau.

- Nguyên tắc 2: Thu hái đúng thời điểm: Tùy từng thời kỳ phát triển và sự trưởng thành của cây thuốc mà chứa tỷ lệ hoạt chất nhất định. Do đó mà cần thu hái dược liệu đúng thời điểm của các bộ phận dùng làm thuốc có chứa nhiều hoạt chất có lợi nhất. Thời điểm không chỉ theo mùa vụ mà còn phụ thuộc vào tuổi cây.

- Nguyên tắc 3: Đúng bộ phận: Trong cây thuốc không phải bộ phận nào cũng dùng làm thuốc, thậm chí có bộ phận trong cùng một cây lại có thể là chất độc. 

3.2. Các nguyên tắc chung thu hái dược liệu

Dưới đây là các nguyên tắc chung thu hái dược liệu:

- Thu hái dược liệu là rễ: Bộ phận rễ dùng làm thuốc nên được thu hoạch vào cuối mùa thu, đầu mùa đông, hoặc cuối mùa đông đầu mùa xuân khi lá đã rụng hết, chưa mọc các chồi mầm. Lúc này các tinh hoa đều chứa trong rễ nên tác dụng sẽ mạnh nhất.

- Thu hái dược liệu là lá: Phần lá làm thuốc nên được thu hái vào thời điểm tươi tốt nhất. Nên hái vào sáng sớm và cuối buổi chiều. Không nên thu hái vào lúc vừa tạnh mưa vì có thể gây mốc, biến chất. Cũng không nên thu hái vào buổi trưa vì lúc này lá cây đang quang hợp trao đổi chất, các hoạt chất trong lá không được đảm bảo.

- Thu hái cành: Nên thu hái cành làm thuốc vào cuối mùa xuân và đầu mùa hè khi cây thuốc đang trong giai đoạn tươi tốt nhất.

- Thu hái thân gỗ: Thân cây lấy gỗ làm thuốc nên được tiến hành thu hoạch vào mùa đông khi lá cây đã rụng. Lúc này thân cây chứa nhiều hoạt chất, gỗ rắn chắc, quá trình phơi sấy nhanh và thời gian bảo quản được lâu.

- Thu hái toàn cây: Dược liệu dùng cả cây để làm thuốc thì thời điểm thu hoạch tốt nhất là khi cây mới ra hoa. Tiến hành cắt từ phía dưới những lá tươi cuối cùng của các bộ phận của cây trên mặt đất như: thân cây, nhanh mang lá hoa.

- Thu hái hoa dược liệu: Hoa nên thu hái lúc nụ đang chớm chưa nở tung, lúc này khí vị rất ngọt ngào.

- Thu hái quả: Nên hái quả lúc mới chín, chưa chín hẳn.

- Thu hái hạt: Hạt dùng làm thuốc nên thu hái khi quả đã chín già.

- Thu hái Nhân: Thu hoạch nhân lúc chín già.

- Thu hái Tiết (đông y gọi là đốt): Thu hoạch khi cây già rắn chắc.

- Thu hái mầm: Tùy từng mục đích sử dụng mà thu hái lúc mầm ngắn hay dài.

- Thu hái gai: Khi gai còn xanh rắn chắc là thời điểm thu hoạch tốt nhất.

- Thu vỏ: nên tiến hành thu hoạch vỏ cây vào mùa xuân, lúc này vỏ chứa nhiều nhựa để nuôi cây, do vậy dễ bóc và chứa nhiều hoạt chất.

- Thu hái ruột: Thu hoạch khi đạt đến độ chín nhất định.

- Thu hái Xơ: Thu hái khi xơ đạt đến độ trưởng thành nhất.

- Thu hái dây: Nên thu hoạch khi cây còn xum xuê, tươi tốt.

- Thu hái dược liệu chứa chất độc: Khi thu hái các dược liệu này, để an toàn cho người thu hái thì cần được trang bị đầy đủ các dụng cụ bảo hộ khi thu hái như găng tay, đeo kính,... 

Trên đây là các nguyên tắc chung thu hái dược liệu, tuy nhiên không phải đều dùng để áp dụng cho tất cả các dược liệu. Do đó, trong quá trình thu hái cần phải linh hoạt và căn cứ vào từng loại dược liệu cụ thể đã được nghiên cứu thử nghiệm trước đó và tiến hành thu hái cho phù hợp.

4. Cách chế biến dược liệu

Có 2 giai đoạn trong cách chế biến dược liệu đó là: giai đoạn sơ chế và bào chế.

4.1. Sơ chế

Sau khi thu hoạch dược liệu, cần tiến hành sơ chế dược liệu ngay.

- Làm sạch dược liệu:

+ Rửa dược liệu: Đối với các dược liệu là rễ, củ, hạt cần được rửa sạch trước khi đưa vào chế biến. Khi rửa không nên ngâm dược liệu lâu vì có thể làm mất hoạt chất của dược liệu. 

+ Sàng: Dùng giần sàng giúp loại bỏ các tạp chất, rác lẫn trong dược liệu.

+ Lau, chải: Dùng các lạt tre mềm, bàn chải lông để chải các dược liệu mốc, các lông ngứa ở thân, lá cây. Có thể dùng nước, rượu để lau, chải dược liệu.

- Lựa chọn dược liệu: Cần lựa chọn những phần nguyên liệu dùng để làm thuốc, loại bỏ những phần không dùng đến, những phần ít tác dụng, gây hại, làm mất cảm quan của vị thuốc (như: rễ con, lông, màng,...)

- Làm khô dược liệu:

+ Các loại dược liệu là lá: Cần tiến hành phơi trong bóng râm đến khi héo dần, không phơi dưới trời nắng to sẽ làm dược liệu bị khô giòn, nát vụn, một số hoạt chất bị phá hủy do bức xạ mặt trời.

+ Các loại dược liệu là thân, cành có nhựa khô thì nên luộc sơ qua rồi phơi dưới nắng to cho khô.

Máy sấy dược liệu 3a

+ Các loại củ: cần sấy từ từ, tránh tình trạng bên trong ướt, bên ngoài vỏ khô.

Để quá trình sấy được nhanh chóng, đảm bảo nhiệt độ, các cơ sở chế biến dược liệu nên tham khảo một số loại máy chế biến dược liệu như máy sấy thực phẩm 3A (12 ngăn), giúp tiết kiệm năng lượng, giảm thời gian phơi khô, nguyên liệu được sấy với nhiệt độ phù hợp, nên đảm bảo giữ được các hoạt chất cần thiết.

4.2. Bào chế đông dược

- Thái, bào dược liệu: Dùng dao thái, bào dược liệu thành những khúc, lát mỏng. Hoặc có thể sử dụng máy thái dược liệu như máy thái linh chi, dược liệu 3A2,2kw, giúp cắt khúc và thái lát đa dạng các loại dược liệu như: nấm linh chi, cây cam thảo, kim tiền thảo, cây đinh lăng, các loại củ,... Dược liệu sẽ được thái, bào đều, đẹp và nhanh chóng.

Máy thái lát dược liệu băng tải 3A2,2KW

- Tán: Làm cho dược liệu được tán thành dạng bột mịn, nhuyễn. Có thể tán bằng chày, cối, nếu nguyên liệu cứng, số lượng lớn thì nên dùng thuyền tán. Thuyền tán được làm bằng gang có hình chiếc thuyền. Ngoài ra, có thể nghiên cứu sử dụng máy tán giúp quá trình tán diễn ra nhanh hơn.

- Rây: Dược liệu sau khi được tán, tùy vào yêu cầu chế biến từng loại thuốc mà có thể dùng các loại rây khác nhau để tạo các độ mịn khác nhau của bột. Bà con có thể dùng sàng rung để thay thế phương pháp rây truyền thống.

Nếu chế biến dược liệu để làm thành bột uống thì cần rây mịn cho dễ uống. Nếu chế biến thành dạng viên thì không cần mịn lắm.

- Sao: Là dùng hơi nóng của lửa làm khô thuốc, vàng hoặc cháy đen, để thay đổi tính năng sử dụng của thuốc tùy vào từng mục đích sử dụng. Sao thường sử dụng chảo gang hoặc nồi đất. Có nhiều cách sao như: 

+ Sao vàng: Là cách sao đến khi vị thuốc bên ngoài có màu vàng, nhưng bên trong vẫn giữ nguyên màu cũ. Khi sao cần để lửa nhỏ, sao lâu để thuốc bớt tính hàn.

+ Sao vàng hạ thổ: Sau khi sao thuốc, đổ thuốc trải xuống nền đất sạch, đậy lại và để 15 phút cho nguội thuốc. Mục đích của cách sao này là để khử hỏa độc do sao nóng của vị thuốc, làm tăng thêm phần âm của đất giúp điều hòa âm dương.

+ Sao vàng xém cạnh: Đem dược liệu đi sao khi mặt ngoài của thuốc hơi vàng xém nhưng không làm đổi màu của ruột bên trong. Cách làm này dùng cho các vị thuốc quá chát hoặc quá chua.

+ Sao đen: Mục đích là làm tăng tác dụng cầm máu hoặc tiêu thực của thuốc. Khi sao dùng lửa to, khi chảo thật nóng thì đổ thuốc vào và đảo đều đến khi mặt bên ngoài của thuốc cháy đen, bên trong màu vàng là được.

+ Sao với cám: Cách này nhằm mục đích rút bớt tinh dầu của vị thuốc.

+ Sao với cát: Nhằm mục đích dùng sức nóng của cát làm cho thuốc phồng đều nhưng sẽ không bị cháy. Lựa chọn những loại cát mịn, nhỏ rang nóng rồi cho thuốc vào và trộn thật đều.

+ Sao tồn tính: cách sao này là sao cho thuốc gần cháy hết nhưng chưa thành than. Cách này thường được dùng để tăng tác dụng cầm máu của thuốc như cỏ mực, trắc bá diệp,...

+ Sao với cáp phấn, hoạt thạch: làm cho thuốc có chất keo, độ dẻo, chất nhựa,... không dính vào nhau.

- Tẩm: Dùng các chất lỏng để thấm vào thuốc. Các chất lỏng thường dùng để tẩm là: Rượu, nước muối, giấm, nước cốt gừng, mật, nước đậu đen,... thời gian ngâm thường từ 2-4 giờ hoặc qua đêm, hoặc ngâm thời gian dài tùy theo yêu cầu của các vị thuốc khác nhau. Sau đó đem sao lại cho khô.

- Ủ: Là phương pháp phun một lượng nhỏ nước hoặc rắc nước thấm đều vào dược liệu rồi dùng bao tải, vải ướt đậy kín vài giờ hoặc vài ngày cho dược liệu mềm ra cho dễ thái hoặc lên men,... Cách này dùng cho các loại dược liệu không thể ngâm lâu như Tỳ giải, Thổ phục linh, Ô dược,... vì sợ mất hoạt chất.

- Thủy phi: Phương pháp này dùng để tán, nghiền thuốc ở dạng nước, mục đích để lọc lấy bột thật mịn, và loại bỏ một số tạp chất không cần thiết.

Cách làm: Cho bột dược liệu vào dụng cụ chứa lớn rồi đổ nước ngập thuốc từ 3-5cm, sau đó khuấy đều, vớt bỏ những tạp chất nổi trên mặt nước, vừa khuấy nhẹ vừa gạn thuốc sang một bình khác và bỏ cặn đi. Sau khi thuốc lắng xuống, chắt bỏ phần nước, lấy phần lắng đem phơi hoặc sấy cho khô. Cách làm này thường dùng để lọc các chất long cốt, chu sa, ngũ linh chi, thần sa,...

- Thủy bào: Mục đích là làm lọc bớt tính mạnh của vị thuốc. Cách làm: nấu nước sôi kỹ, rồi để cho nước hơi hạ nhiệt xuống đến 60-70 độ. Sau đó cho thuốc vào khuấy nhẹ liên tục đến khi nước nguội. Làm 2-3 lần như vậy.

- Chích: Dược liệu sau khi tẩm mật đem chích (nướng) đến khi dược liệu khô có mùi thơm là được.

Cách bào chế dược liệu khô

- Đốt: Dùng cồn đốt rồi đem thuốc hơ lên lửa cho cháy lông. Hơi rượu bốc lên thấm vào thuốc, làm giảm mùi tanh, hôi, thuốc thơm hơn và bảo quản được lâu hơn.

- Lùi: Phương pháp này giúp làm tăng thêm tính ấm của vị thuốc.

Cách làm: Đặt vị thuốc vào khi than tro đang nóng, dùng sức nóng đó làm cho thuốc chín. Dùng cám gạo ướt hoặc giấy bản ướt bọc bên ngoài vị thuốc, đến khi cám hoặc giấy khô hẳn là được.

- Nung: Phương pháp này dùng nhiệt độ cao đốt trực tiếp vị thuốc để dễ tán thành bột hoặc cho chảy ra.

- Sắc: Phương pháp sắc dược liệu là dùng dụng cụ nấu thuốc, cho thuốc và nước theo yêu cầu rồi đun sôi trong một thời gian nhất định đến khi ra hết tinh chất. Chiết lấy phần nước để uống.

- Hãm: Phương pháp này dùng nước sôi rót vào dược liệu, sau đó đậy kín lại cho thuốc thấm ra. Các này thường dùng với các vị thuốc mềm như lá non, hoa, rễ nhỏ.

- Đồ: Cách này thường dùng với các vị thuốc dễ bị mất hoạt chất khi ngâm. Cách làm là dùng hơi nóng của nước để làm cho dược liệu mềm và dễ cắt.

- Chưng: Đây là phương pháp chế biến thuốc nấu cách thủy, dùng hơi của dung dịch chế biến để thay đổi chất thuốc.

- Xông: Cách làm này giúp cho thuốc được khô, chống mối mọt và để được lâu. Có thể dùng diêm sinh (lưu huỳnh) để xông. Khi dùng diêm sinh để xông thì cần chú ý những điểm sau:

+ Cần tính toán phù hợp lượng diêm sinh với lượng dược liệu cần dùng để xông.

Có thể theo cách sau đây: Những lần sấy đầu thì cứ 100kg thuốc sẽ dùng 0,800g - 1,2kg diêm sinh, dùng để đốt làm hai lần. Tiếp đến những lần xông định kỳ để bảo quản thì sẽ theo khối lượng: dùng 0,100 - 0,150kg diêm sinh. Cho 100kg thuốc.

+ Khi dùng diêm sinh để xông, để hơi của diêm sinh tỏa thấm đều tất cả thuốc thì nên xếp thuốc thành từng lớp dọc, ngang khác nhau.

+ Nơi xông cần phải đảm bảo kín, thoáng do hơi của diêm sinh bốc lên có tính độc.

+ Sau khi xông xong dược liệu, cần mở cửa buồng sấy cho hơi của diêm sinh tỏa bớt đi rồi mới lấy thuốc ra để tránh bị nghẹt thở, ngộ độc bởi hơi độc của diêm sinh.

+ Không bao giờ được xông diêm sinh đối với vị Cam thảo bắc.

5. Khi chế biến dược liệu cần lưu ý gì

Trong quá trình chế biến dược liệu, cần lưu ý đến vấn đề phòng cháy, đặc biệt là những khâu sao thuốc. Nếu không để ý có thể gây cháy thuốc và các vật dụng xung quanh:

- Khi xông thuốc, cần phải trang bị các đồ bảo hộ như khẩu trang để tránh hơi độc của một số dược liệu độc như diêm sinh, lưu huỳnh bốc lên.

- Ngoài ra, có một số dược liệu có chất ăn da, do đó khi rửa cần để dưới vòi nước chảy, đeo găng tay phòng hộ cẩn thận.

Cách chế biến dược liệu để làm thuốc Đông y vô cùng phức tạp. Dược liệu trải qua quá trình chế biến được trình bày dưới các dạng thuốc khác nhau. Khi sử dụng đưa các hoạt chất vào cơ thể sẽ phát huy được hiệu quả tốt nhất để phòng và điều trị bệnh. Đồng thời dược liệu sau khi chế biến sẽ thuận lợi trong quá trình bảo quản và vận chuyển. Hy vọng với những thông tin trên sẽ giúp bà con tìm hiểu và nắm được cách chế biến dược liệu trong Đông y cũng như những mục đích trong việc chế biến dược liệu.

Công ty CP Đầu Tư Tuấn Tú
ĐC: Số 2, Ngõ 2, Đường Liên Mạc, P. Liên Mạc, Q. Bắc Từ Liêm, Hà Nội.
Điện thoại hỗ trợ khách hàng tại Miền Bắc: 02422050505 – 0916478186
Điện thoại hỗ trợ khách hàng tại Miền Nam: 0945796556 – 0984930099
Website: http://maynhanong.com/
========================
Các bài viết liên quan

Nấm linh chi chữa bệnh gì

Tác dụng của nấm linh chi

Cách chế biến nấm linh chi

Cách sử dụng cây đinh lăng

Máy ép hoa quả dùng cho nhà hàng

Máy ép trái cây công suất lớn 3A3kw


Bài viết liên quan

Không có bài viết liên quan

Bình luận

Lưu ý: không hỗ trợ mã HTML !